اندرو اسمیت هالیدی – Andrew Smith Hallidie اولین واگن برقی را در ۱۷ ژانویه ۱۸۶۱ به ثبت رساند و اسب های زیادی را از کار طاقت فرسای جابجایی مردم در جاده های شیب دار شهر در نجات داد. هالیدی با استفاده از طنابهای فلزی که ثبت اختراع کرده بود، مکانیزمی ابداع کرد که به وسیله آن ماشینها توسط یک کابل که در شکافی بین ریلها کشیده میشدند از روی یک محور بخار در نیروگاه عبور میکرد.
تراموا چیست؟
تراموا یا ترام به انگلیسی:) Tramway, Tram) یا واگن برقی گونهای واگن است که بر روی ریلهایی که در خیابان قرار داده شده حرکت میکند. تراموا هم میتواند درونشهری و هم بینشهری باشد. واگنهای برقی معمولاً سبکتر و کوتاهتر از قطارهای معمولی و متروها هستند. البته مرز دقیقی میان تراموا و قطارهای عادی وجود ندارد و برخی ترامواها ممکن است که از روی راهآهن معمولی هم حرکت کنند (مانند تراموا-قطار). همچنین، ممکن است بتوانند از روی راهآهن مترو و ریلهای سبک نیز حرکت کنند. واگنهای برقی برای ترابرد مسافر و بهندرت برای ترابرد بار طراحی شدهاند.
تراموا، از گذشته تا به امروز
شکل گیری ترامواها که قطارهای سبک شهری به شمار می روند، به اوایل قرن نوزدهم میلادی برمی گردد. زمانی که ساکنان ولز در سال ۱۸۰۷ میلادی برای اولین بار سوار بر واگن های سبکی شدند که اسب ها آنها را می کشیدند. هر چند که ۷۰ سال بعد این نیروی بخار بود که جایگزین توان اسب ها برای حمل انسان شد و در سال ۱۸۷۷ واگن های بخار وارد چرخه حمل و نقل شدند.
امروزه بیشتر ترامواها به وسیله پانتوگراف از برق استفاده میکنند؛ اگر لازم باشد، این ترامواها ممکن است از دستگاههای قدرت بسیاری استفاده کنند. دیگر گونههای تراموا هستند که سوخت دیزل بهکار میبرند و بیشتر از آنها در مسیرهای میان شهر و روستاها استفاده میگردد؛ گونههایی نیز وجود دارند که توسط بنزین، گاز، اسب و قاطر حرکت میکنند. نخستین گونههای تراموا با بهکارگیری حیوانات باری به حرکت درمیآمدند. نخستین تراموا که در سال ۱۸۰۷ در بریتانیا آغاز بهکار کرد ابتدا از اسب برای کشیدن واگن بهره میبرد، اما پس از چندی اسبها با موتور بخار و سپس با موتور برقی جایگزین شدند.
فاصله میان ظهور واگن های بخار تا واگن های برقی چندان زیاد نبود. در سال ۱۹۲۹ واگن های برقی بسیار بزرگ با ۱۰۶ صندلی جایگزین واگن های بخار شدند. هر چند به نظر می رسد ریل های تراموا در آمریکا پیش از اروپا توسعه یافتند. چرا که آسفالت خیابان ها در شهرهای آمریکا برای حرکت اسب ها چندان مناسب نبود.
اولین خط ریلی در نیویورک
اولین خط واگن خیابانی توسط یک ایرلندی-امریکایی بنام John Stephenson در نیویورک بنام “خط خیابان چهارم” در سال ۱۸۳۲ به کار افتاد. بعد از آن در سال ۱۸۳۵ در نیواورلین در ایالت لوئیزیانا شبکه تراموایی احداث گردید که به ادعای شورای مهندسین مکانیک امریکا قدیمی ترین خط آهن خیابانی است که بطور پیوسته تاکنون کار کرده. این نوع وسیله نقلیه عمومی با استفاده از ریل های تازه ابداع شده آهنی یا فولادی که در سطح خیابان نصب میشوند تراموا نامیده می شدند . این وسیله جایگزین درشکه هایی که در مسیرهای مشخص مسافران را جابجا می کردند شدند. تراموای Sistesan Interurbans در لهستان و تراموای ملبورن استرالیا ادعا می شود که بزرگترین شبکه تراموا در جهان است. قبل از افول، BVG در برلین آلمان در شبکه ای بطول ۶۳۴ کیلومتر فعالیت میکرد. احتمالا بزرگترین سیستم تراموا که تاکنون ساخته شده است بطول ۸۵۷ کیلومتر در بوینس آیرس آرژانتین قبل از سال ۱۹۶۰ باشد. در طی دهه ۱۹۸۰ بزرگترین سیستم تراموا در لنینگراد شوروی ساخته شد که در کتاب رکوردهای گینس به ثبت رسیده است.
مزایا و معایب تراموا
تراموا از زمان ورود به عرصه حمل و نقل دگرگونی های بسیاری به خود دیده است تا اینکه امروز به یکی از شیوه های مرسوم حمل و نقل بدل شده است. اما بدون شک این وسیله نیز مانند هر وسیله دیگری مزیت ها و کاستی هایی دارد. در زیر به مزایا و معایب تراموا نگاهی می اندازیم:
-
مزایای تراموا
حرکت چرخهای فولادی بر روی ریل های فولادی حدود یک هفتم، اصطکاک کمتری از چرخ های لاستیکی بر روی آسفالت دارند. بنابراین آلودگی کمتری برای حمل بار یکسان ایجاد می نماید. بر خلاف اتوبوس، تراموا در نقطه استفاده دودی ایجاد نمی کند. از خصوصیات تراموا قدرت جابجایی زیاد مسافر و نزدیکی ایستگاههای آن به یکدیگر است. ضمناً برای تعویض سریع مسافر درهای ورودی بسیار و با عرض زیاد تعبیه شده است. در مقایسه با اتوبوس های موتوری صدای تراموا بطور کلی کمتر است. اما استفاده از محورهای ثابت باعث لغزش بین چرخ و ریل در پیچ ها می شود که صدای دلخراشی ایجاد می نماید. ظرفیت تراموا بیشتر از اتوبوس است و با افزودن و کاستن از تعداد واگن ها و بدون نیاز به تغییری در تعداد راننه میتوان ظرفیت آن را کم و زیاد نمود.
از آنجایی که تراموا در سطح حرکت می کند نیاز به تهویه اضافی مورد نیاز در تونل های مترو نمی باشد. این مساله باعث صرفه جویی در مصرف سوخت می شود. همچنین نیازی به پله های برقی مورد نیازدر ایستگاه های مترو ندارد. در مقایسه با مترو و حرکت داخل تونل، تراموا دید بسیار دلپذیرتری به مسافران میدهد. ایمنی تراموا در موقع بروز آتش سوزی نسبت به مترو بسیار بالاتر است و دست رسی نیروهای امدادی به مصدومین بسیار آسانتر خواهد بود. ایستگاههای تراموا در خیابان به آسانی قابل دسترس اند بر خلاف ایستگاه های مترو که در زیر زمین هستند و نیاز به طی مسیری از پله ها و پله برقی دارند. بدلیل کنترل شتاب و ترمز راحتی سفر در تراموا از اتوبوس بالاتر است. مطالعات مداوم بازار مصرف در ۳۰ سال گذشته در اروپا و امریکای شمالی نشان داده است که مسافران اتوموبیل شخصی حاضرند که بعضی از سفرهایشان را با وسایل نقلیه عمومی ریلی تعویض نمایند اما نه با اتوبوس.
-
معایب تراموا
هر چند تراموا یکی از وسایل محبوب برای سفرهای داخل شهری به شمار می رود، از کاستی ها مبرا نیست. هر چند که این نواقص بیشتر برای گروهی غیر از مسافران، چشم گیر است. تراموا یک وسیله هزینه بر است. سرمایه اولیه مورد نیاز برای راه اندازی آن در مقایسه با وسیله ای چون اتوبوس بیشتر است. هرچند که طول عمر آن بسیار بیشتر از اتوبوس است. تراموا برای برخی یک مزاحم است. چرا که باعث کاهش سرعت برای وسایل نقلیه دیگر از قبیل اتومبیل و اتوبوس می شود. به نظر می رسد که تاسیسات و دکل های برق بالای ریل های تراموا که جهت تغذیه برق نصب می شوند، می توانند در بعضی نقاط جلوی دید ساختمان ها را گرفته و در حقیقت آلودگی بصری برای آنها به وجود آورند.
نتیجهگیری
قطارها از زمان ورود به زندگی بشر، شاهد تحولات بیشماری بودهاند. از ابداع قطارهای بخار تا ورود قطارهای سبک شهری و قطارهای سریع السیر به زندگی شهرنشینان، کمتر از ۲۰۰ سال گذشته است.
این روزها با توجه به رشد جمعیت، افزایش وسایل نقلیه شخصی و آلودگی هوا، استفاده از وسایل نقلیه عمومی نظیر مترو و تراموا به امری ضروری تبدیل شده است و شهروندان برای تسهیل در رفتوآمد و کاهش هزینه از این سیستمهای حمل و نقل عمومی استفاده میکنند.
در پایان باید در نظر داشت که اگرچه نحوه بهکارگیری مدهای مختلف حمل و نقل شهری باید مدنظر قرار گیرد اما هیچ کدام از آنها مختل کنندهی کار دیگری نیستند بلکه مکمل یکدیگر در جهت خدمات رسانی به مردم و مرتفع کردن مشکلات ترافیکی هستند.
